Wielu ludziom logopeda kojarzy się głównie z osobą zajmującą się wadami wymowy
u dzieci przedszkolnych, szkolnych oraz u dorosłych po udarach czy wylewach. Przy tym w drugim przypadku takimi pacjentami zajmują się najczęściej neurologopedzi. Logopedia, będąca stosunkowo młodą dziedziną nauki, wykształciła już wiele specjalizacji.
Jedną z nich jest wczesna interwencja logopedyczna, koncentrująca się na wcześniakach, noworodkach, niemowlętach i dzieciach do 3 roku życia. Zapewne część osób zapyta teraz: Po co logopeda niemowlakowi, który przecież nic jeszcze nie mówi?
Tymczasem krzyk i płacz to także komunikacja! Krzycząc i płacząc, malutkie dziecko mówi, że jest, że odczuwa. Głużenie i gaworzenie służą komunikowaniu się z otoczeniem i są stałymi elementami rozwoju mowy dziecka, które nie mogą zostać pominięte.

Świadomość społeczna dotycząca rozwoju mowy u dzieci i opieki logopedycznej nad tymi najmłodszymi – noworodkami i niemowlętami – jest niestety wciąż mała, dlatego też powstał niniejszy artykuł. Jego zadaniem ma być przybliżenie Państwu celów, które stawia przed sobą w swojej pracy zawodowej logopeda wczesnej interwencji.

W ciągu ostatnich lat w Polsce dokonał się ogromny postęp w dziedzinie neonatologii, co spowodowało wzrost przeżywalności noworodków urodzonych przedwcześnie, dzieci pochodzących z tzw. ciąż wysokiego ryzyka, a także dzieci z wadami genetycznymi. W związku z tym zaistniała potrzeba wyodrębnienia takiej specjalizacji, jak wczesna interwencja logopedyczna. W jej ramach kształci się logopedów, którzy mają nieść pomoc najmłodszym dzieciom zagrożonym nieprawidłowym rozwojem psychoruchowym. Zadaniem tych logopedów jest także wspieranie właściwego rozwoju i korygowanie widocznych nieprawidłowości w zakresie oddychania, połykania, jedzenia i kształtowania się mowy u dzieci do 3 roku życia. Im wcześniej bowiem zostaną zauważone deficyty i podjęta będzie terapia, tym lepiej dla rozwoju dziecka.
Szybkie wykrycie zaburzeń ze szczególnym uwzględnieniem obszaru ustno-twarzowego, a także rozpoczęcie oddziaływań terapeutycznych daje maluchowi ogromne szanse na złagodzenie skutków przedwczesnego porodu, wady genetycznej czy innych nieprawidłowości.

Na rozwój dziecka już od momentu jego przyjścia na świat należy patrzeć całościowo, nie można traktować różnych sfer jako odrębnych elementów. Nowo narodzony człowiek krok po kroku wspina się po szczeblach drabiny umiejętności – uczy się mowy, ruchu, zabawy itp.

Wczesnej opieki logopedycznej wymagają te dzieci, u których dostrzec można nieprawidłowości w rozwoju twarzoczaszki, nadmierne lub – przeciwnie – nieistniejące odruchy pierwotne, takie jak np. odruch szukania, lizania, wypychania, ssania, bardzo ważne chociażby dla prawidłowego karmienia. Logopeda wczesnej interwencji sprawdza odruchy pierwotne: czy pojawiły się w odpowiednim czasie, czy spełniają swoją funkcję i czy nie są przetrwałe u dziecka w danym wieku.   Ponadto specjalista zajmuje się małymi pacjentami, którzy mają problemy z oddychaniem, ssaniem, połykaniem, gryzieniem, żuciem. Ocenia sposób, w jaki dziecko pobiera pokarm, czy następuje prawidłowa koordynacja takich czynności, jak ssanie – oddychanie – połykanie. Sprawność pokarmowa warunkuje sprawność artykulacyjną, oddechowa zaś – organizację i płynność wypowiedzi (zob. E. Stecko, Logopedia małego dziecka, Wydawnictwo ES, 2013, s. 12).

Logopeda zwraca również uwagę na funkcjonowanie zmysłów dziecka, ze szczególnym uwzględnieniem zmysłu dotyku w kontekście podwrażliwości lub nadwrażliwości w sferze ustno-twarzowej. Gładząc noworodka po twarzy, logopeda obserwuje jego reakcje na dotyk. Prężenie, grymasy, płacz dziecka sygnalizują odczuwanie przez nie dyskomfortu, co może być pierwszą oznaką zaburzeń. Ocenie zostają poddane także reakcje malca na bodźce słuchowe i wzrokowe. Nie bez znaczenia są również jego ruchy mimiczne, artykulacyjne, wzmożone lub obniżone napięcie mięśniowe, które wpływa na ułożenie szczęki, żuchwy, pracę policzków, mięśni języka, kształtowanie się podniebienia. Logopeda ocenia także długość i kształt wędzidełka podjęzykowego.

Wczesna interwencja logopedyczna służy również wspieraniu rozwoju noworodków, niemowląt   i zdrowych dzieci. Logopeda   uświadamia rodziców w kwestiach szeroko pojętej profilaktyki logopedycznej. Zwraca uwagę na stosowanie prawidłowej pielęgnacji neurorozwojowej małego dziecka, kładąc szczególny nacisk na aspekty logopedyczne. Porusza więc m.in. zagadnienia dotyczące walorów karmienia naturalnego dla rozwoju mowy, wyboru odpowiedniej butelki i smoczka, jeśli mama karmić piersią nie może, pozycji ułożeniowych przy karmieniu. Rozwiewa wątpliwości dotyczące pojenia dzieci
z kubeczków (zawsze odradzając stosowanie kubków „niekapków”), podawania pokarmów stałych z ograniczaniem lub całkowitym wyeliminowaniem tzw. papek w żywieniu
małych dzieci. Jeżeli dziecko ma silny odruch ssania i potrzebuje smoczka „uspokajacza”, zadaniem logopedy wczesnej interwencji jest pomóc mamie w doborze właściwego smoczka, najlepiej takiego, który został opracowany przy udziale logopedów, aby nie zaburzać i nie wpływać negatywnie na dalszy rozwój mowy dziecka. Uczy również, w jaki sposób podnosić, nosić i odkładać maleństwo.

Znaczenie oddziaływań wczesnej interwencji logopedycznej jest wręcz ogromne i trudne do przecenienia. Pomoc udzielona we wczesnym dzieciństwie daje maluszkowi szanse na prawidłowy rozwój i wyrównanie deficytów i zaburzeń. Szybkie i skuteczne oddziaływanie terapeutyczne sprawi ponadto, że u maluszka nie pojawią się zaburzenia
o charakterze wtórnym. A zatem nie można zwlekać, należy działać!

Podsumowując,   wczesna interwencja logopedyczna obejmuje:

  • ocenę warunków anatomicznych jamy ustnej u noworodków i niemowląt
  • wczesną diagnostykę odruchów pierwotnych
  • terapię w przypadkach: nadmiernego ślinienia się, asymetrii twarzy, nieprawidłowego napięcia mięśniowego, stale otwartej jamy ustnej, wysuniętego języka, problemów ze ssaniem, żuciem, gryzieniem i połykaniem pokarmów
  • działania zapobiegające nieprawidłowościom w rozwoju artykulacji – profilaktyka logopedyczna, wczesna stymulacja rozwoju mowy
  • naukę właściwych technik karmienia
  • wspieranie rozwoju poznawczego i ruchowego dziecka poprzez odpowiednią pielęgnację i zabawę
  • stymulację sensomotoryczną
  • ćwiczenia regulujące napięcie mięśniowe w obszarze ustno-twarzowym
  • masaż niemowlęcia